کتاب مغاص‌اللئالی و مناراللیالی اثر سدیدالسلطنه بندرعباسی میان سال‌های 1324 تا 1332 قمری (1284 تا 1292 شمسی) تألیف شده است. در زیر، قسمتی از این کتاب تحت عنوان «طریق بوشهر به شیراز» را ـ به دلیل گذشتن این طریق از کازرون ـ نقل می‌کنیم. از آنجا که چند تفاوت مهم میان متن چاپی این کتاب (تصحیح استاد احمد اقتداری، صص98-99) و معتبرترین نسخه آن (به شماره 9367 محفوظ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران صص279-280) وجود دارد، اساس متن حاضر را بر نسخه خطی قرار داده‌ایم. اینک متن مغاص‌اللئالی:

از بوشهر به احمدى روند، شش فرسنگ است و بيشتر باتلاق است و قريه چغادك در عرض راه و در اين منزل، كاروانسرايى است كه حاج محمدصادق بازارمرغى بنا كرده و مشروب اينجا آب چاه است و گوارا نيست و آب گوارا از قريه چاه‌كوتاه به يك فرسنگ مسافت ممكن است تحصيل شود. آذوقه موجود است. جمعيت قريه احمدى ششصد نفر مى‌شوند. از احمدى به برازجان آيند، پنج فرسنگ است و راه صاف و در اين منزل هم كاروانسرايى است رفيع‌البناء، ابوالحسن‌خان مشيرالملك بنا كرده و مشروب آب چاه است و گوارا و جمعيت اين قصبه هزار خانوار شود. سه كاروانسرا و حمامى دارد و در داخل قصبه، آذوقه فراوان است. از برازجان به دالكى رسند و پنج فرسنگ و راه صاف و اين قريه، صد خانوار شود و مشروب، آب چشمه و رودخانه است و حمامى در قريه هست و مسافر بايد در زير نخلستان منزل كند.

از دالكى به كنارتخته روند و پنج فرسنگ است و فقط نصف فرسنگ راه صاف است. پس به گردنه دالكى رسيده، سه رودخانه در آن گردنه است. بر يكى از آنها پل محكمى ابوالحسن‌خان مشيرالملك بنا كرده و از آن پل به گردنه ملو خواهند رسيد؛ بسيار صعب‌المرور است. چون دو ميدان از فراز گردنه گذرند، به آب‌امبار بسيار بزرگى رسند. اين منزل ده مختصرى است. مسافر در خانه‌هاى رعيتى بايد منزل كند. مسافرِ معتبر در تلگرافخانه انگليس‌ها منزل نمايد. از كنارتخته به كمارج روند و سه فرسنگ است و راهی است دشوار. گردنه کمارج در عرض راه و در گردنه، چشمه فراوان دیده شود. چون از گردنه گذرند، به قهوه‌خانه‌اى رسند و كمارج دهى است معتبر و كاروانسرای مخروبه و تلگرافخانه انگليس‌ها موجود است. از كمارج به كازرون خواهند رفت؛ پنج فرسنگ است و دو فرسنگ آن بايد از تنگ تركان گذرند كه تماماً فراز و نشيب و سنگلاخ است. يك فرسنگ به منزل مانده، به قهوه‌خانه و آب جارى خواهند رسيد. اين منزل، شهريت دارد. حمام و كاروانسرا و مساجد و مدارس و بقاع دارند. غير از دولت كه ابنيه‌ای ندارد. و مشروب آب قنات است و مسافر اولى است در باغ نظر منزل كند. آذوقه فراوان است.

از كازرون به ميان‌كتل روند و مسافت گويا شش يا هفت فرسنگ است. راهى است بس دشوار. بدواً از پل محكمى كه ابوالحسن‌خان مشيرالملك بنا گذاشته گذشته، پس به كتل دختر رسيده. گردنه را كتل گويند. در دامنه گردنه آب‌امبارى بنا شده. پس به كتل پيرزن خواهند رسيد. نصف آن گردنه را پيموده، به منزل رسند و اين منزل عبارت از كاروانسرايى است كه ميرزا على‌اكبرخان قوام‌الملك در وسط گردنه بر فراز قلل جبال بنا گذاشته و آب آن از چشمه‌اى است كه در خود كاروانسرا جوشيده و زياد از اندازه گوارا است. به‌غير از دو نفر بقّال و علّاف كسى آنجا ديده نمى‌شود.

defile_pir_a_zan_by_eugène_flandin.jpg 

نقاشی اوژن فلاندن از کتل پیرزن در حدود 1220 شمسی که چشمه کتل به‌خوبی در آن مشخص است

از ميان‌كتل به دشت ارجن روند؛ شش ساعت مسافت است. نصف ديگر گردنه پيرزن را در عرض چهار ساعت پیموده، به دشت مسطح وسيعى رسيده، پس از دو ساعت به منزل رسند و اغلب مسافر در قدمگاه حضرت سلمان كه در كنار چشمه بنا شده و يك ميدان اسپ دور از منزل است، منزل كند و اينجا قريه‌اى است مختصر و آذوقه فراوان است. از دشت ارجن به خانه‌زنيان روند؛ پنج فرسنگ و راه صاف است و اين منزل قريه‌اى است معتبر و كاروانسرا براى سكونت مسافر و آذوقه فراوان دارد. از خانه زنيان به شيراز روند و نه فرسنگ راه صاف است.